TL;DR - samenvatting vooraf: ontwerpen zijn vaak niet actief beschermd
Komt 'ie
Wat ik ervan vind is eigenlijk niet zo belangrijk. Interessanter is hoe hier historisch mee is omgegaan binnen de horloge-industrie. Daar heb ik onlangs wat onderzoek naar gedaan en dat deel ik hier graag voor wat extra context.
Felca, het bedrijf achter het latere Titoni, was in de jaren vijftig en zestig een belangrijke speler binnen de Zwitserse horloge-industrie en behoorde volgens historische bronnen rond 1959 / 60 tot de twintig grootste horlogefabrikanten van het land.
Het merk bouwde vooral een sterke positie op in Azië en verkocht daar Titoni horloges met ontwerpkenmerken die in de jaren 70 / 80 sterk deden denken aan de Rolex Oyster en Day-Date. Overigens waren ze daarin bepaald niet uniek; veel Zwitserse merken maakten gebruik van vergelijkbare ontwerptaal. Titoni werkte echter al lang samen met China en dat werd niet altijd gewaardeerd door collega’s en concurrenten. Dat verklaart misschien een casus uit de jaren '90.
In 1994 werd Titoni AG door de Fédération de l’industrie horlogère suisse (FH) uit de federatie gezet wegens de vermeende nabootsing van de Rolex Oyster. Titoni vocht die beslissing aan en kreeg gelijk bij het Appellationshof van Bern. De FH ging vervolgens in beroep bij het Bundesgericht, maar verloor ook daar. In het arrest BGE 123 III 193 uit 1997 werd de uitsluiting van Titoni ongedaan gemaakt en mocht het bedrijf lid blijven van de federatie.
Vaak wordt beweerd dat de rechter daarmee de Rolex Oyster of Day-Date tot ‘publiek domein’ verklaarde, maar dat blijkt niet uit de primaire uitspraak. Wat de zaak wél laat zien, is hoe lastig het wordt om exclusiviteit te claimen wanneer een ontwerpstijl al tientallen jaren door een hele industrie wordt gebruikt. Tegen de jaren negentig waren Oyster-achtige kenmerken immers al zo wijdverspreid dat het in de praktijk moeilijk bleek om daar nog exclusiviteit op af te dwingen.
Dat maakt deze zaak voor mij interessant. Niet omdat Titoni “van Rolex won”, maar omdat zij feitelijk het punt maakten dat veel meer fabrikanten vergelijkbare ontwerpen gebruikten.
Hetzelfde zie je terug bij veel andere iconische ontwerpen. De geschiedenis van horlogedesign is veel minder zwart-wit dan wij liefhebbers soms denken.
Ontwerpers als Gérald Genta werkten voor talloze merken tegelijk, hergebruikten ideeën en pasten bestaande concepten aan voor nieuwe klanten. In de auto-industrie gebeurde precies hetzelfde; ontwerpers als Giugiaro verkochten varianten van dezelfde ontwerpideeën aan verschillende fabrikanten.
Daardoor vind ik de termen “kopie”, “homage” en “origineel” vaak minder duidelijk afgebakend dan ze op forums als deze soms worden voorgesteld. Natuurlijk zijn er goedkope één-op-één kopieën, maar er bestaat ook een groot grijs gebied van inspiratie, evolutie, licenties en gedeelde ontwerptaal.
Misschien is dat ook niet zo vreemd. Honderd jaar geleden bestonden er nauwelijks industriële ontwerpers in de moderne betekenis van het woord. Horloges werden ontworpen door technische tekenaars op basis van functionele eisen, militaire specificaties of marktwensen. Daardoor leken veel modellen toen al op elkaar. Uiteindelijk maakten kwaliteit, techniek, prijs, afwerking en betrouwbaarheid het verschil. En bij contracten in oorlogstijd: levertijd!
Daarom kijk ik persoonlijk minder naar de vraag of een merk ooit een idee van een ander heeft geleend, en meer naar de vraag of het er vervolgens iets eigens en interessants mee heeft gedaan. Voorbeeld: Zelf vind ik Monta heel mooi gemaakt, maar een ander zal het een wannabe Rolex vinden. Ik vergelijk dat met de Porsche 911 en Singer. Een purist wil geen rip-off, een liefhebber wil het allebei ervaren om vervolgens zelf een conclusie te trekken wat hem het meeste aanspreekt. Het één sluit het ander niet uit. Een Vacheron Constantin én een IWC én een Raymond Weil naast elkaar leggen om te vergelijken vind ik interessant.
Juist merken die vernieuwing én verbetering zoeken in details met een eigen look & feel verdienen wat mij betreft de aandacht. Volgend jaar komen ze vast alweer met iets nieuws…
maar ik heb helemaal niks te klagen hoor.
