Dit topic is in aansluiting op een eerder geplaatst topic over een spillegang zakhorloge. In het volgende topic werd ik genotificeerd om over een snek spillegang zakhorloge iets van informatie te geven.
Wel, het toeval wilde dat ik op dat moment een gelijkwaardig horloge aan het restaureren was voor iemand die emotionele banden had met het horloge en het graag weer in werkende staat wilde hebben.
Ik heb toen aangegeven dat ik een topic zou maken en een beknopte handeling over de restauratie zou geven.
Zie het topic wat op het forum staat;
Het betreffende horloge was eerder voor reparatie bij een horlogemaker geweest die er al heel lang mee aan de slag was om het te repareren. De man heeft het niet in orde kunnen krijgen en vervolgens kreeg ik de vraag of ik er naar wilde kijken. Om een dergelijk horloge te repareren moet je wel enige kennis hebben van het zelf knutselen en maken van onderdelen, alles werd indertijd met de hand gemaakt en zelfs een tweede gelijkwaardig exemplaar zal ook afwijkende onderdelen hebben.
Snek spillegang horloges uit de periode 1700 tot begin 1800 zijn de ultieme objecten voor liefhebbers van vintage zakhorloges, de techniek, kunde en vakmanschap in tijden dat er geen elektra was voor licht en/of aandrijving van een draaibank spreekt voor zich.
Ik heb veel van dit soort zakhorloges onderhanden gehad en vond het geen probleem om er naar te kijken en aan te geven wat er aan zou kunnen mankeren.
Wel, dat heb ik geweten. Hier was wel zoveel mis dat ik in eerste instantie geen trek had om aan dit horloge te beginnen. Maar de eigenaar was zodanig teleurgesteld en radeloos omdat het in de staat zoals hij het terug kreeg niet het emotionele object was zoals hij het had voorgesteld en vroeg of het alsnog mogelijk was om het te restaureren en in werkende staat terug te brengen. Ik heb daar wel enige tijd over moeten nadenken.
Wel, nu vind ik dit soort zakhorloges uit de periode 1700 enorm leuk, niet alleen om te verzamelen, maar ook om er aan te sleutelen. Dus heb ik alsnog besloten om het te bekijken en of het nog interessant was om het te restaureren.
Bij het bekijken zag ik al dat de urenwijzer helemaal los zat op het uren rad en werd dus niet meegenomen door het uurwerk als het zou functioneren, ook kwam ik er al achter dat de ketting die om het conisch rad zat niet de juiste maat had, het was te dik voor dit uurwerk, en bij het opwinden als het ware in de gleuven van het rad werd geperst. Ook een haak was afgebroken, en door deze opstelling was de veerton ook nog eens volledig opgewonden. Dus als ik het zou openmaken was de kans groot dat de tandwielen door de kamer werden gelanceerd en mogelijk dat er tappen zouden worden afgebroken.
Wel, na dit probleem te hebben afgehandeld kon ik het uurwerk demonteren. Na montage kon ik de onderdelen beter bekijken en kwam het eerste probleem al naar voren. De pinion (het liggend ontsnappingsrad) was stuk, de tap was in het gedeelte bij het rad afgebroken. Dat de tap daar is afgebroken is ongebruikelijk, er moet heel wat zijn gebeurd als de tap op die plaats afbreekt. Vermoedelijk dat het bij het sleutelen door de horlogemaker afgebroken, maar dat soort euvels wordt er meestal niet bij verteld.
Ook een pin bij het kompas was afgebroken, zie de foto’s, de spiraal moet tussen de twee pinnen door worden geleid om de snelheid van de tijd af te kunnen regelen. Ook het afbreken van deze pin is onwaarschijnlijk bij normaal gebruik.
Dan kom ik bij de spiraal, die was helemaal in de war, dusdanig krom en getorst, dat het volledig strak moest worden geplooid. Te bedenken dat die spiraal meer dan 220 jaar in dat horloge zat. De veerbaarheid resp. spanning is dan ver te zoeken en zal de amplitude behoorlijk verminderen.
Bij het verder nakijken zag ik dat in het afstelblok alle afstellingen volledig waren ontzet en wel zodanig dat het horloge nooit had kunnen functioneren ook als alle tandwielen in orde waren. Ook de afstelling van de tapgaten in het blok , het onder tapgat van de balans en het tapgat waar de pinion in moet komen stonden niet loodrecht op elkaar waardoor de balans nooit exact in het midden kwam van de pinion resp. het ontsnappingsrad. foto
Door een dergelijke afstelling kunnen de schoepen op de as van de balans nooit gelijkmatig tegen dat rad aan komen waardoor het dus nooit in beweging kan komen.
Het afstellingsystem om de exacte locatie en hoogtelucht in te stellen was volledig ontzet en gedeeltelijk beschadigd.
Kortom, een dergelijke restauratie is een enorme klus, bijna alle onderdelen zijn handgemaakt en een onderdeel uitwisselen van bijvoorbeeld een donor horloge is dan zeker ook niet mogelijk. Dus zelf sleutelen net zoals dat werd gedaan in die tijd.
Wel, wat te doen, hier een opsomming van de problemen;
Een ketting repareren of een nieuwe met de juiste maat erbij vinden.
De urenwijzer weer in orde maken, dit is een handgemaakte wijzer met een schacht en moet voorzichtig worden behandeld
de spiraal in orde maken, overnieuw plooien
een tweede pin op het kompas maken
het afstelblok in orde maken
de pinion (het liggende ontsnappingsrad) vernieuwen, maken of een nieuwe vinden.
Welnu, wat is de volgorde van de reparatie, het beste is om met de pinion te beginnen, immers als dat niet is gelukt, dan zal het uurwerk nooit functioneren ook als alle andere reparaties zijn gedaan. Dus eerst beginnen met de pinion
De reparatie van de pinion;
Een nieuwe pinion bewerken en nieuwe taps maken is een behoorlijke klus, dan moet je ook nog de juiste pinion hebben in de juiste maat. Wel, ik heb wel pinions in voorraad maar jammer genoeg niet in de juiste langte maat.
Dus de pinion die is overleden weer in orde zien te maken.
Een nieuwe tap in de as maken is een moeilijke klus en ook als het gat is geboord, moeilijk om een nieuwe tap erin te persen, immers de diameter van de tap is zo dun dat het persen nogal een dingetje is.
Dus heb ik gekozen om een groter gat in de as te maken en een tampon te bewerken die erin geperst kan worden. Let wel, we hebben het hier over horloges en niet iets anders.
Het gat boren met een spiraalboor is niet verstandig, als de boor breekt, en de kans dat zoiets gebeurd is heel groot, dan is er een probleem om de resten uit het boorgat te krijgen, de flatboor zal ook geen oplossing zijn, wanneer de as wordt ingeboord komen de vertandingranden op de as vrij en zal de boor afbreken omdat het tegen de vertanding aan slaat bij het boren. Dus gebruik ik verschillende frezen. De eerste is een minifrees met een puntige bolle voorkant om het centrum van de as te bepalen en vervolgens telkens met een rechte frees oplopend in grootte het gat zodanig uitfrezen dat ik de bewerkte tampon erin kan persen.
Zie de foto’s van de bewerking.
De tampon moet ook worden bewerkt, de schacht van tampons zijn altijd conisch, dat is nodig om het goed en passend met een perspassing in de cilinder te persen. Voor de lezers die niet weten wat een tampon is, dat is een onderdeel wat in een cilinder wordt geperst bij cilinder horloges. Het is een soort van een conische plug met een tapeinde.
Wel, de tampon in de draaibank op de juiste maat afgedraaid, met een tolerantie van 1/100.
Na deze bewerkingen heb ik de tampon in de as geperst , hierbij heb ik gebruik gemaakt van de triebniet om de tampon goed in de as te positioneren en afgeperst met de Seitz stenenpers, die af is te stellen met een tolerantie van 1/100.
Daarna heb ik de open gefreesde gedeelten waar de tampon in is geperst behandeld door er schellac in te laten vloeien waardoor de tap zeker goed op die plaats blijft zitten.
Nu is het stelblok aan de beurt. Gedemonteerd, nagekeken en overnieuw gemonteerd en na bewerking gekeken en gemeten of de afstand van het tapgat van de pinion goed correspondeert met de borgpin op de platine. Het rad moet niet te ver en ook niet te dichtbij het centrum komen van de balans as. Als het rad te ver van het centrum zit dan zal het uurwerk slippen, zit het te dichtbij, dan zal het uurwerk stagneren. Het moet dus exact op de juiste plek komen te zitten zodat de omwenteling van het rad een schoep wegduwt en de andere schoep het rad tegenhoud en zo verder om en om.
Ook de tapgaten moeten exact in lijn zijn en boven elkaar staan zie de foto waarop te zien is dat de tapgaten verkeerd staan.
Het inzetten van een nieuwe pin op het kompas is een snelle ongecompliceerde reparatie.
De volgende stap is het plooien van de spiraal, dat is een secuur en bewerkelijk gedoe, daar moet je echt de tijd voor nemen, de juiste pincetten, geen trillende handen en rustig aan werken, soms duurt dat even en soms gaat het sneller.
De ketting was in dit geval snel opgelost, ik had gelukkig nog een ketting in de juiste maat en lengte die geschikt was voor dit uurwerk.
Dan de urenwijzer, de schacht een fractie verkleinen, daar gebruik ik voor dit soort wijzers een uniek tooltje, een metalen plaat met conische gaten.
Wel alles weer gemonteerd en kijken of het ook nog iets heeft opgeleverd, als het uurwerk in gang is gezet en het functioneert dan heb ik de voldoening van een geslaagde restauratie waarbij ik voor iemand die ik heel blij heb kunnen maken, een emotioneel object weer in ere heb kunnen restaureren althans dat werd mij verteld.
dixi.
