Goedendag, ik heb recent dit zakhorloge gekregen na een opruiming in het huis van mijn oma. Binnen de familie is er eigenlijk niks over bekend, naast een verhaal van mijn vader dat hij zich vaag iets kon herinneren dat zijn opa een zakhorloge droeg. Maar ook compleet onbekend of dat over dit stuk gaat.
Is er iemand bekend met dit merk/maker en/of de tekens die in het deksel staan? Ook ben ik er nog niet in geslaagd de tijd aan te passen van dit spillegang-uurwerk. Wat zou in theorie de juiste manier zijn?
De ‘sleutel’ in de achterkant linksom draaien wordt de hoofdveer mee opgewonden. Rechtsom lijkt er niks te gebeuren, naast dat de minutenwijzer ongeveer 1 minuut opzij gaat. Kan dit mogelijk toch de juiste manier zijn? Wanneer ik heel zachtjes op de minutenwijzer zelf kracht zet hoor ik de balansveer sneller gaan tikken. Ik weet wel dat de staartklok van mijn oma, ook met een spilleganguurwerk, op die manier verzet kon worden. Ook lijkt het uiteinde van de minutenwijzer geoxideerd o.i.d… Toch lijkt dat niet de methode. De ‘sleutel’ die erbij zit is te groot voor de vierkante as waar de wijzer op zit. Urenwijzer is wel te draaien door er tegen aan te drukken.
Fraai exemplaar. Zit er een knopje op 3 uur?
Beide stukken liggen met hun 12 uur naar rechts georiënteerd op de foto. Er zit op de ‘omhulzing’ een knopje om deze open te klikken en het stuk eruit te pakken. Aan het uurwerk zelf zit rechts geen knopje.
Is ie veel te oud voor. Tijd instellen door een passende sleutel te gebruiken voor de vierkante as waar de wijzers op zitten. Aan de voorkant dus. Linksom inderdaad opwinden. Rechtsom draaien en dan gaat ie dure geluiden maken. (Krak, stuk dus)
Eind 18e, begin 19e eeuw? De zilvermerken in de kast geven een indicatie. (Zoek op “english hallmarks”)
Ik geef @vinwat ff een seintje, die heeft meer van dit soort horloges.
Hij is gestempeld met een London Hallmark, helaas is de lettercode gedeeltelijk weggepoetst, maar ik denk dat hij in 1756-1775 valt.
Wat een mooi ding!!
Ik zie ook Nederlandse invloeden met o.a. de Hollandse boogjes op de wijzerplaat.
Goed punt, de kloof (brug) over de balans heen is een “Hollandse kloof”. De Engelsen zitten over het algemeen met 1 schroef vast. (Maar je krijgt meer geld als je er “London” op zet, zeker in die tijd.)
Ja, een héél 
mooi exemplaar! 
Tja, ik lees hier dat ik weer eens genotificeerd ben en wel voor een fraai zakhorloge uit eind 1700 begin 1800.
Het toeval wil dat ik momenteel bezig ben met het restaureren van een vergelijkbaar zakhorloge en als je de foto’s vergelijkt ook met dezelfde kloof op de achterkant.
Ik zal later als het af is een verslagje ervan maken en op dit forum in een topic zetten.
Wel, de eigenaar laat hier een heel fraai zakhorloge zien met een dubbele kast en heeft een aantal vragen over de werking en dat soort dingen.
Uit zijn verhaal maak ik op dat hij het toch wel een puzzel vind om het werkend te krijgen.
Welnu, het opwinden kan alleen maar naar een kant, in dit geval links om draaien dus tegen de klok in, de stift met het vierkantige uiteinde zit op het conisch rad en de veerton zit aan de linker kant van het conisch rad. Bij het rechtsom draaien moet de werking stuiken, althans dat zou zo moeten zijn.
Dan lees ik dat bij het verdraaien van de minutenwijzer de balans gaat tikken, wel, de minutenpijp zit met een perspassing op het centrum rad. Dus als je de wijzer gaat verzetten, dan zal het uurwerk worden geactiveerd en het pinionrad zal gaan meebewegen, waardoor de balans ook iets zal worden geactiveerd.
Als de urenwijzer wordt verdraaid zonder dat de minutenwijzer meedraait, geeft dat aan dat de urenwijzer te los zit op het uren rad en mogelijk niet juist meedraait als het horloge in werkende staat is.
Bij dit horloge hoort maar een sleutel, die gebruikt wordt voor het opwinden en om de wijzers te verstellen. Daar kan in de loop van de jaren en mogelijk meerdere keren bij een horlogemaker te zijn geweest voor bepaalde reparaties iets aan zijn veranderd.
Dat kan o.a. zijn dat er een ander centrum as in is gezet waardoor het vierkant een andere maat heeft.
Wel, wat ik niet lees is of het horloge wel functioneert als het is opgewonden.
Als het niet in werkende staat is en de eigenaar wil een mooi horloge bezitten uit die periode en ook in werkende staat, dan zou het gerestaureerd kunnen worden, althans in ieder geval nagekeken op eventuele gebreken en een schatting van het te restaureren onderdeel en natuurlijk de kosten.
Nu zijn er niet zoveel horlogemakers meer die dit soort klussen willen aannemen en het gebrek aan onderdelen is ook een probleem, het is zeker niet zo dat je een onderdeel uit een donor horloge kan halen, immers in die tijd was alles handwerk en onderdelen waren niet zo gemakkelijk uitwisselbaar.
Maar het is een fraai zakhorloge en zeker de moeite waard om het ook in werkende staat te houden.
dixi
Hallo, dank voor alle antwoorden, leuk om te lezen! @vinwat , wat een prachtig uurwerk bent u mee bezig.
Om terug te komen op uw vraag, het horloge tikt nu al vrolijk zo’n etmaal op een enkele winding. Urenwijzer zal toch genoeg frictie hebben, aangezien deze ook netjes meedraait. De sleutel die er bij zit heeft een klein scheurtje helaas. Echter zorgt deze nog voor genoeg klemming op de stift om hem op te winden. Het formaat stift waar de wijzers opzitten is helaas net 0,2mm kleiner, en de sleutel heeft daar geen grip op.
Amplitude van de balansveer komt neer op een uitslag vanuit ruststand van zo’n 30 á 40 graden, geen idee wat een beetje normaal is voor zo’n uurwerk.
Wat ik nog niet terug lees is de juiste manier om de tijd te kunnen verzetten.
Zijn er ook mensen met meer kennis van de London Hallmark stempels die hem nog nauwkeuriger kunnen specificeren? Of weet iemand een specialist/kenner in de regio van Delft?
Wel, wat kan je doen met de sleutel als er een scheurtje in zit.
Deze sleutel is heel fraai, en zou mooi zijn als het erbij bewaard kan worden en zeker als het ook nog eens gebruikt kan worden. Wel, wat zou er gedaan kunnen worden.
De eerste oplossing is om de schacht met het vierkant te verwijderen en er een nieuwe schacht op te monteren. Dat is niet een klus die je even doet, het opwindgedeelte is van metaal en zit vermoedelijk op de zilveren sleutel met een borgpin, die moet worden verwijderd en dan kan er een nieuwe schacht op worden gemaakt.
Een simpeler manier is om een dunne pijp over de schacht te schuiven. Dus het verbogen gedeelte terugdrukken en een pijpje eroverheen schuiven zodat het uitgescheurde gedeelte bij elkaar blijft en niet verder open kan buigen bij gebruik.
Voor het verstellen van de wijzers is een nieuwe (dus extra) sleutel nodig met de juiste maat vierkant.
De sleutel op het vierkant zetten en de wijzers verstellen tot de juiste tijd is verkregen, wel altijd met de klok meedraaien dus rechts om.
De amplitude is een andere zaak, vermoedelijk zit er nog dezelfde oorspronkelijke spiraal op de balans zoals die er indertijd is opgezet. Tja, na zoveel jaar, vermoedelijk meer dan 200 jaar is de veerkracht weg, hier is niet veel meer aan te doen, eventueel overnieuw behandelen zodat er weer veerkracht in zit, bv. verhitten en snel afkoelen zodat er wat meer spanning op komt. Persoonlijk zou ik er niets aan doen.
En dan als laatste de vraag over de zilver stempels.
Om daaraan een tijdsduur vast te stellen is een aardige indicatie, echter kan het best zo zijn dat de kasten mogelijk in de loop der jaren best wel eens zijn vernieuwd. Hoe dan, hoor ik u denken, wel, een kast slijt, of er kan van alles zijn waardoor een nieuwe kast er omheen zit. Een beschermkast kan best ooit eens ergens per ongeluk zijn achter gebleven, de vinder zal het nooit hebben teruggegeven, want meestal was die kast van zilver of goud of bekleed. Tja, ook vroeger waren er lieden die er een muntje uit wilde slaan. De binnenkast kan zijn stuk gegaan, ook dat zijn oorzaken die voorkwamen. Ik heb meerdere keren hele oude spillegang zakhorloges ter reparatie gehad waarvan de kasten van een latere datum zijn. Dus om een indicatie te geven over een tijd dat het is gemaakt is niet direct duidelijk. Sommige gespecialiseerde horlogemakers gaven hun horloges een nummer om aan te geven hoeveel en wanneer ze die hebben gemaakt. Een hoog cijfer wil niet altijd zeggen dat die horlogemaker er zoveel zou hebben gemaakt. Het kan een code zijn voor hem om iets specifieks aan te geven.
Er zijn nog maar weinig horlogemakers die aan dit soort snek spillegang uuwerken kunnen resp. willen werken. Alles is met de hand gemaakt, Zo ook het gereedschap wat toen werd gebruikt. Meestal maakten ze die zelf, in feite waren het fijn instrumentmakers die zich gingen specialiseren in het vervaardigen van horloges.
RubenB, mogelijk heb je iets aan mijn uitleg gehad.
dixi
Hoi Dixi, hartstikke bedankt voor uw uitgebreide antwoorden!
Een nieuwe schacht monteren ga ik niet aan beginnen. Ben ook niet van plan het zakhorloge vaak te gaan dragen maar wetende dat hij werkt vind ik al heel wat. Het zal voornamelijk een sierobject gaan worden die een mooi plekje krijgt. Ik laat hem dan ook graag zo origineel als mogelijk (voor zover die op dit moment origineel is).
Ik ga binnenkort denk ik eens kijken of er een goudsmid is die mogelijk raadt weet om de gescheurde pin te repareren.
Ook aan de veer ga ik niet zitten. Wel ga ik een setje zakhorlogesleutels kopen met verschillende maten, dan zal er ongetwijfeld een passende bij zitten.
Ik kan mij alleen maar gaan verwonderen over de techniek en ambacht die in dit stukje historie is gestopt.
Nogmaals bedankt voor het delen van al uw kennis hierover
Inderdaad Londen Hallmark. En de jaarletter lijkt mij een Gotische Q van 1771. Wat goed kan kloppen voor dit horloge.
Hij is in Londen gemaakt voor de Hollandse markt. Gezien de Hollandes kloof en de minuten boogjes.
Dat is de juiste manier om er van te genieten. Ik heb indertijd eens een topic gemaakt speciaal voor het showen van zakhorloges. Lees het maar een keer door.